Mấy năm gần đây, nói đến giáo dục thì người ta nghĩ đến ngay căn bệnh thành tích và tiêu cực trong thi cử. Và căn bệnh này vẫn hằng năm tác oai tác quái mà các chóp bu của ngành GD bất lực trong việc đưa ra phương thuốc điều trị. Nhưng đó chưa là căn bệnh duy nhất trong GD mà GD còn bị nhiễm thêm căn bệnh khác, căn bệnh này hình như nó có ở trong các ban ngành khác. Khi lây sang GD nó có tên bệnh hẳn hoi đó là bệnh hình thức.
Hình thức đầu tiên là khai giảng. Tất nhiên đầu năm học mới là phải làm lễ khai giảng để đánh dấu khởi đầu. Tuy đã học chính thức vào nửa tháng tám nhưng lễ khai giảng thì buộc phải đầu tháng 9 và thông thường phải là 5/9. Trong lễ khai giảng, ngoài các thủ tục chào cờ, quốc ca, giới thiệu đại biểu, báo cáo thành tích năm ngoái, phương hướng năm nay, hiệu trưởng đánh trống khai trường, lãnh đạo địa phương phát biểu ý kiến,.. Đó là các bước đã nằm trong “bờ rem” không thể thay đổi, còn có một số thủ tục mà khi ta nghĩ kĩ rất buồn cười, giống như đang đóng kịch. Trong đó có mục kí cam kết nội dung “gì gì đó” (Vì mỗi năm mỗi nội dung, rất phong phú và đa dạng). Nào là hiệu trưởng, đại diện chính quyền, bí thư chi bộ, tổng phị trách, bí thư chi đoàn, chỉ tịch công đoàn, đại diện HS lũ lượt lên kí. Mặc dù kí nhưng người lớn thì thừa biết nó chẳng có tí tẹo giá trị pháp lí gì, vì kí gì thì kí nhưng có làm được hay không thì kệ, cuối năm có ai hỏi lại đâu. HS thì thầy cô bảo lên kí thì nó dám không lên kí à? Xong xuôi cả trường từ già đến trẻ vỗ tay rầm rộ, trống nghi thức vang lên đầy thúc giục, thể hiện sự quyết tâm thực hiện “cái gì đó” trong bản cam kết. Ở đây chưa kể ở các trường THCS có mục đón các em HS lên lớp 6. Các cháu đã học hơn nữa tháng, đã đóng một số khoản tiền, đã may đồng phục nhưng trong lế khai giảng vẫn “ Chào đón các em HS lớp 5 bước vào lớp 6, với ánh mắt bỡ ngỡ trước cấp học mới,.. “ Các thầy cô lãnh đạo, các anh chị khối trên “lao đến” tặng những bông hoa tươi thắm cho các em với bao tình cảm trìu mến, thân thương. Trống chào mừng lại được dịp giục giã.
Đó là phần nghĩ lễ ta cho là được đi vì năm nào chả thế, trên đất nước này chổ nào chả thế, tất nhiên trừ mấy trường quốc tế mà ta chưa biết.
Vào năm học rồi là đến phần đại hội chi đội, đại hội liên đội. Cũng có đại hội điểm nhé. Tất cả đại hội này đều chung một kiểu: Chào cờ, hát quốc ca, giới thiệu đại biểu, chi (liên) đội trưởng cũ đọc bản báo cáo tổng kết và phương hướng năm học mới, các bản tham luận như học tập, lao động, văn thể mĩ, bầu cán bộ mới rồi ra mắt đội ngũ “lãnh đạo” mới, giáo viên chủ nhiệm (Tổng phụ trách) căn dặn, cuối cùng là tổng kết, bế mạc. Trong các thủ tục trên có cái thủ tục cán bộ cũ đọc bản báo cáo tổng kết và phương hướng hoạt động năm học mới là vô lý nhất. Anh là “lãnh đạo” cũ, anh đọc bản tổng kết thì được chứ sao anh có thể vạch ra phương hướng cho năm học mới được mà anh đọc. Nhiệm kì này, ê kíp các anh chắc gì đã tái đắc cử mà anh đòi chỉ ra phải làm thế này, thế kia cho lực lượng “lãnh đạo” mới. Như thế hóa ra đội ngũ lãnh đạo mới chỉ là những người thực hiện theo những gì đội ngũ cũ “di chúc” lại thôi à? Té ra đội ngũ “cán bộ” kế cận này là bù nhìn. Như vậy là “độc tài”, không dân chủ rồi
Đối với đại hội chi đội, em nào được phân công viết tham luận thì chuẩn bị như sau: Một là copy của các anh chị năm trước hoặc của lớp bạn, hai là nhờ bố hoặc mẹ viết giùm, ba là các em tự viết (trường hợp này hiếm). Đối với đại hội liên đội thì các bản tham luận phải được GVCN duyệt hoặc viết giùm cho luôn. Vẫn có nhiều em tự viết nhưng đa số vẫn phải tham khảo các lớp đi trước. Trong đại hội liên đội phần buồn cười nhất là bỏ phiếu thông qua các chỉ tiêu của đại hội. Các em nghe đọc đến chỉ tiêu nào, hỏi có đồng ý không là các em giơ tay nhưng khi hỏi chỉ tiêu là mấy thì các em chịu, thấy bạn giơ thì em giơ thôi. Nhân đây tôi kể lại câu chuyện vui mà tôi đã chứng kiến.
“Đại hội liên đội của trường THCS Lý Thường Kiệt, khi chủ tọa yêu cầu giơ tay bỏ phiếu chỉ tiêu HS giỏi, các em giơ tay rầm rộ thể hiện nhất trí cao, cực cao. Thầy Hải liền hỏi nhỏ em Oanh học sinh lớp 9:
- Em có biết chỉ tiêu là mấy phần trăm không?
- Dạ không! Oanh đỏ mặt lí nhí
- Không biết sao em giơ tay?
….
Thấy em lúng túng tôi liền hỏi em học sinh khác tên Nhàn:
- Em có biết chỉ tiêu là mấy không?
- Dạ, không.
Em này trả lời thẳng thắn, không hề lí nhí. Tôi chưa kịp nói gì thêm thì em Oanh như vớ được “đồng bọn” liền chỉ ngày vào Nhàn thốt lên: Đó tề (tiếng địa phương, có nghĩa là bạn ấy cũng như em).
Tôi và anh Hải cười chảy cả nước mắt và câu chuyện đó mỗi lần anh em gặp nhau vẫn thường nhắc lại”
Các đại hội này, nhân vật chính là học sinh nhưng được các thầy cô dàn dựng từ A đến Z, các em chỉ là những diễn viên mà thôi. Vì sau này ra đời thì các đại hội khác cũng chung một kiểu như thế.
Ta tạm thời gác chuyện hình thức của HS qua một bên mà đi sâu vào hình thức trong các “kĩ sư tâm hồn”.
Đầu năm học mới là chuyện năm nay hồ sơ có những cái gì. Tùy vào từng năm, có năm cái này có cái kia bỏ. Điều đó phụ thuộc vào sở thích của cán bộ Sở hoặc Phòng. Trong các loại hồ sơ thì có nhiều loại vô lý và hình thức một cách rõ ràng thế mà mấy anh cấp trên vẫn cứ “hành” giáo viên phải làm. Một cách để thể hiện mình là cấp trên nhưng cũng thể hiện chỉ số IQ của mình “cao” như thế nào
Cái đầu tiên là số kế hoạch cá nhân. Giáo viên thì công việc chính là đi dạy, khi đi dạy thì phải có giáo án, dạy tiết nào, thứ mấy thì đã có lịch báo giảng. Thỉnh thoảng có lao động và sinh hoạt Đoàn thể thì cán bộ thông báo “qua loa” hoặc trên bảng tin. Công việc cứ đều đều năm này sang năm khác thế sinh ra cái sổ kế hoạch cá nhân làm cái quái gì. Sinh ra rồi chỉ để chép lại ngày này dạy hay làm gì, mà chỉ khi nghe có kiểm tra mới lao vào chép, chứ có phải là ghi trước đó như đúng với từ “kế hoạch” đâu. Giáo viên khác các nghề kinh doanh phải có kế hoạch từng tháng, từng quý, từng năm để hoàn thành các chỉ tiêu kinh doanh họ đề ra, để họ vượt kế hoạch và để được tăng lương. Còn số kế hoạch cá nhân của giáo viên sinh ra e chỉ để làm giấy vụn
Cái thứ hai là “Sáng kiến kinh nghiệm”, cái mà anh em thường đùa nhau là Sáng kiến kinh ngạc. Muốn có kinh nghiệm thì phải tích lũy trong thời dài chứ không thể một sớm một chiều. Thế mà GV ta năm nào cũng phải có nên mới có câu chuyện khôi hài sau.
“Năm đó tôi đang công tác tại trường THCS Vĩnh Hòa, cùng với anh em thi giáo viên dạy giỏi cấp huyện. Trong thể lệ là vòng đầu phải nộp một sáng kiến kinh nghiệm. Gần hết hạn nộp, anh em chạy cuống cuồng đi tìm, riêng anh bạn L thì lên nhà tôi viết sang kiến. Anh bạn này dạy Thể dục, tôi thì dạy Toán thì lên nhà tôi làm được gì? Ồ không, lên nhà mình để tải trên mạng về ấy mà. Sau một hồi tìm kiếm và chọn lọc, hai anh em cũng tìm ra được một sáng kiến ưng ý, của anh đồng nghiệp ngoài Nghệ An.
- Chú tải về rồi sửa sang lại cho bác, nhớ đổi tên người viết và địa chỉ nhé. Xem cho kĩ kẻo sót. Họ thấy được thì cười thối mặt
- Đơn giản thôi mà
Cuối cùng là in ra đóng lại, bìa thơm giấy trong đàng hoàng và đem nộp. Kết quả là anh bạn tôi đạt điểm cao nhất nhì huyện về SKKN. Trong khi tác phẩm của tôi, tự lực viết bằng kinh nghiệm và tâm huyết của mình thì thấp nhất nhì huyện. Nghĩ mà buồn cười qúa! Biết thế mình cũng tải trên mạng về cho khỏe cái thân cho rồi”
Cái thứ ba là “Kế hoạch điểm nhấn”. Mỗi năm có một cái “nhấn” khác nhau. Nhấn thế nào không biết chỉ biết khi yêu cầu nộp thì anh em cứ copy cái khung của anh cán bộ nào đã làm (Cán bộ phải gương mẫu chứ) rồi thay tên mình và môn mình dạy vào là xong “Kế hoạch điểm nhấn”. Có khi hỏi năm nay điểm nhấn là cái gì, có nhiều người, trong đó có mình ngắc ngứ
Cái hình thức nữa là “Kế hoạch bộ môn”. Cái này na ná kế hoạch cá nhân, chỉ khác là chuyên sâu vào môn mình dạy. Ngày hôm nay dạy gì? Tiết mấy? Khối mình dạy thì bao nhiêu tiết? Chuẩn bị dụng cụ gì?.. Nói chung là làm vất vả hơn kế hoạch cá nhân nhưng đó là bản tổng hợp giữa giáo án, và phân phối chương trình. Làm sổ này chỉ có việc copy từ giáo án và phân phối chương trình và Pase vào trang mới mà thôi. Xong đóng sổ, bìa thơm đem nộp. Cũng may là sổ này năm có năm không, chứ năm nào cũng có thì tốn giấy A4 và mực in lắm
Tiếp nữa là “Sổ tích lũy”. Mới nghe thì nên có quyển sổ này để tích lũy các bài toán hay, các phương pháp hiện đại, các mẹo giải bài tập, các kĩ năng sư phạm, các tình huống GD,.. Tuy nhiên đa số anh chị em thì quyển số này chỉ là nơi kẹp các đề kiểm tra học kì của các năm, các khối. Như vậy là xong sổ tích lũy
Còn nhiều, nhiều nữa nhưng tôi chỉ nói được vài cái hình thức nổi bật nhất trong nghề giáo. Cái nghề khó đánh giá chất lượng đích thực của sản phẩm lao động. Cái nghề được coi là cao quý nhưng hiện nay còn lắm nỗi nhiêu khê.
